Ideologie oor infrastruktuur: Boere betaal die prys vir regeringsmislukking

“Terwyl werkskepping ’n nasionale noodsaaklikheid bly, kan dit nie die sleutelprestasie-aanwyser (KPI) vir die instandhouding van kritieke infrastruktuur wees nie,” sê Francois Wilken, president van Vrystaat Landbou (VL).

Wilken voeg by: “As die provinsiale regering werklik ernstig was oor werkskepping, sou dit begin deur sy eie top-swaar personeelstelsel te herstruktureer en die talle dringend benodigde padskraper-operateurs en handarbeiders aan te stel.” Hy merk op dat VL hierdie kwessie oor die jare herhaaldelik tydens vergaderings met die Departement geopper het.

Tans word boere gedwing om afgetrede padskraper-operateurs op eie koste aan te stel net om agteruitgaande grondpaaie te laat sny – en dit is slegs wanneer 'n staatsbeheerde padskraper toevallig operasioneel is. Die gesentraliseerde bestuur van die geel vloot, tesame met voorkeur-verkrygingstelsels, het gelei tot die ineenstorting van onderhoud en herstelwerk aan noodsaaklike staatsvoertuie en -toerusting.

Wilken kritiseer die Uitgebreide Openbare Werkeprogram (EPWP) en sê dat hoewel die doelwit daarvan om plaaslike werk te verskaf prysenswaardig is, dit uiteindelik die armste burgers afhanklik hou van die regering se subminimum loontoelaes – wat dikwels met politieke fanfare deur lojale kaders versprei word.

Hy waarsku verder dat die Kontrakteursontwikkelingsprogram, nog 'n "edele" inisiatief op papier, soortgelyk misbruik is. "Die herhaalde mislukkings van oorhaastige kontrakteurs dui op 'n gekaapte openbare verkrygingsproses, hetsy deur die sogenaamde konstruksiemafia of deur politici self."

VL-lede het die Departement herhaaldelik gewaarsku oor die swak en vertraagde vakmanskap van aangestelde kontrakteurs. Projekte soos die R709 Tweespruit–Excelsior-pad en die onlangs beëindigde R708 Clocolan–Marquard-pad is uitstekende voorbeelde, soos uitgelig deur SABC Nuus op 27 Oktober 2025Wilken hou vol dat as die Departement gehoor gegee het aan VL se oproep om onafhanklike raadgewende ingenieurs aan te stel om hierdie projekte te bestuur en toesig te hou – soos internasionale beste praktyk is – kon hierdie mislukkings vermy gewees het.

“Die voortgesette afhanklikheid van kader-ontplooide interne ingenieurs stel die mense weereens in die steek,” sê hy.

'n Verdere voorbeeld van regeringsmislukking is die R59-ompad naby Viljoenskroon, waar 'n 200 m lange gedeelte wat drie jaar gelede oorstroom is, steeds onder water is. Geen werk het nog begin nie, en die duur ompad deur die dorp se nywerheidsgebied het daardie paaie in puin gelaat. Die omslagtige twee-fase openbare verkrygingsproses, vererger deur burokratiese ondoeltreffendheid en onverantwoordbare senior amptenare, bly die publiek se vertroue ondermyn en agterdog oor korrupsie en kaping aanwakker.

Alhoewel sommige suksesvolle projekte voltooi en nuwes van stapel gestuur is, bly die breër prentjie somber. “’n Spoor van mislukte projekte, swak bestuur en verkwistende fondse – alles onder die vaandel van werkskepping – laat min oor om hierdie Vervoermaand te vier,” sê Wilken.

VL wag steeds op 'n antwoord op sy Memorandum oor Vrystaatse Paaie, oorhandig aan die LUR in Februarie 2025. Hierdie dokument skets sistemiese probleme binne die Departemente van Gemeenskapsveiligheid, Paaie en Vervoer, en Openbare Werke, wat ook by die Vrystaatse Wetgewer deur raadslede en opposisiepartye geopper is. Tog is min vordering gemaak.

“Gevolglik ly gemeenskappe, ekonomiese groei word gesmoor, en kriminele sindikate versterk hul greep,” waarsku Wilken.

Boere spandeer nou hul eie geld om kritieke landelike paaie in stand te hou, wat noodsaaklik is nie net vir hul besighede nie, maar ook vir hul gesinne, werkers en omliggende gemeenskappe om toegang tot skole en nooddienste te kry. Dit is onvolhoubaar en herlei fondse wat andersins belê kon word om plase, die sektor en die Vrystaatse ekonomie te laat groei.

“As die hoofdryfkrag van ekonomiese groei in die provinsie, voed ons boere die nasie en verskaf meer as 70 000 werklike boerderywerkgeleenthede in die Vrystaat. As boerderywinsgewendheid aanhou afneem weens regeringsideologie, sal meer werkgeleenthede verlore gaan en voedselsekerheid bedreig word,” sê Wilken.

Ten spyte van die uitdagings verwelkom VL die vordering wat gesien is met paaie wat na SANRAL oorgedra is, danksy volgehoue druk van georganiseerde landbou, en prys die InfrastructureSA-loodsprojek wat kritieke vervoerroetes vir prioriteitsaksie in die provinsie identifiseer.

“Dit is die positiewe ontwikkelings wat ons kan erken en vier soos Vervoermaand tot 'n einde kom,” sluit Wilken af.